تعریف طرحواره
طرحواره (Schema) الگوهای نسبتا پایدار نسبت به احساسات،هیجانات،خاطرات،افکار که در دوره ی گذشته روی فرد تأثیر گذاشته و در بزرگسالی هم تکرار می شود.
طرحوارهها معمولاً در پاسخ به نیازهای ارضا نشده دوران کودکی به وجود میآیند؛ نیازهایی مانند دلبستگی ایمن، پذیرش بدون قید و شرط، احساس امنیت، آزادی در ابراز احساسات و … اگر این نیازها در دوران رشد کودک بهطور مناسب برآورده نشوند، ممکن است ذهن او برای درک و سازگاری با محیط، الگوهایی ناسازگار و ناکارآمد شکل دهد.
چگونه طرحوارهها شکل میگیرند؟
طرحوارهها معمولاً ریشه در تجربههای اولیه زندگی دارند؛ بهویژه تجربیاتی که با مراقبان اصلی (والدین، سرپرستان یا افراد مهم دوران کودکی) رقم خوردهاند. برای مثال:
- کودکی که دائماً مورد انتقاد قرار گرفته است، ممکن است به این باور برسد که «من کافی نیستم» یا «همیشه اشتباه میکنم».
- کودکی که والدینش از نظر عاطفی در دسترس نبودهاند، ممکن است دچار طرحواره «رهاشدگی» یا «بیاعتمادی» شود.
- کودکی که دائماً تحت کنترل یا فشار بالا بوده، ممکن است طرحواره «معیارهای سختگیرانه» یا «اطاعت» را در خود نهادینه کند.
طرحوارهها برخلاف افکار سطحی، ناخودآگاه و پایدار هستند و معمولاً بدون آگاهی فرد در تصمیمگیریها و واکنشها نقش دارند.
انواع رایج طرحوارههای ناسازگار اولیه
در رویکرد طرحوارهدرمانی، ۱۸ طرحواره ناسازگار اولیه شناسایی شدهاند که در پنج حوزه کلی دستهبندی میشوند. برخی از رایجترین آنها عبارتاند از:
- طرحواره رهاشدگی/بیثباتی: باور به اینکه افراد مهم زندگی، بالاخره فرد را ترک خواهند کرد.
- طرحواره نقص/شرم: احساس درونیِ ناکافی بودن، شرمزدگی یا غیرقابلدوستداشتنی بودن.
- طرحواره بیاعتمادی/بدرفتاری: باور به اینکه دیگران آسیب میزنند، سوءاستفاده میکنند یا قصد فریب دارند.
- طرحواره معیارهای سختگیرانه: تمایل افراطی به کمالگرایی، موفقیتگرایی و رعایت استانداردهای بالا برای کسب ارزش.
- طرحواره اطاعت: گرایش به سرکوب نیازها و خواستههای شخصی به نفع دیگران.
- طرحواره ایثار:خدمات دهی به دیگران را دوست دارند.
- طرحواره انزوای اجتماعی: احساس تعلق و وابستگی به دیگران ندارند.
- طرحواره وابستگی/بی کفایتی:وایسته به دیگران اند و مسئولیت پذیرش زندگی و کارهایشان را ندارند.
طرحوارهها چگونه بر زندگی فرد تأثیر میگذارند؟
یکی از مهمترین ویژگیهای طرحوارهها، تمایل به تکرار و خودتأییدی است. یعنی فرد ناخودآگاه در موقعیتهایی قرار میگیرد که طرحوارههایش را تقویت کند؛ حتی اگر این موقعیتها برای او دردناک یا مخرب باشند. به این فرایند، “تله روانشناختی” یا Schema Trap گفته میشود.
زمانی که درباره ی طرحواره ها صحبت میکنیم در واقع یکسری خاطرات دوره ی کودکی که در ذهن ما شکل پیدا کرده و تثبیت شده و هیجان دارد و زمانی که آن خاطره را به یاد می آوریم،هنوز هم به شدت درگیرش می شویم.
برای مثال:
- فردی با طرحواره «طردشدگی»، ممکن است بهطور مداوم جذب افرادی شود که عاطفاً در دسترس نیستند.
- فردی با طرحواره «نقص»، در روابط یا محیط کار دائماً در حال انتقاد از خود است و موفقیتهایش را نادیده میگیرد.
- فردی با طرحواره «بیاعتمادی»، نمیتواند به دیگران نزدیک شود و روابط بینفردی پایداری ندارد.
آیا میتوان طرحوارهها را تغییر داد؟
خبر خوب این است که بله، طرحوارهها با روشهای درمانی مبتنی بر شناخت، تجربه و بازسازی روابط درونی قابل تغییر و اصلاح هستند. در طرحوارهدرمانی (که ترکیبی از CBT، رواندرمانی تحلیلی، گشتالتدرمانی و رواندرمانی تجربهنگر است)، تمرکز اصلی بر شناخت طرحوارهها، مواجهه با هیجانات سرکوبشده و ایجاد راههای جدید برای پاسخدهی به نیازهاست.
در کنار آن، CBT نیز با شناسایی افکار خودکار منفی و اصلاح باورهای غیرمنطقی، به کاهش رنج ناشی از طرحوارهها کمک میکند.
جمعبندی
طرحوارهها درک ما از دنیا را شکل میدهند. آنها همان الگوهایی هستند که بدون اینکه متوجه باشیم، تصمیم میگیرند چگونه رفتار کنیم، چه احساسی داشته باشیم و با چه افرادی وارد رابطه شویم.
شناخت این طرحوارهها، نخستین گام برای رهایی از تکرارهای دردناک و ساختن زندگیای آگاهانهتر، سالمتر و رضایتبخشتر است.
حالا که با مفهوم طرحواره ها آشنا شدید،ممکن است این سوال برایتان مطرح شود که این الگو های ذهنی چطور روی روابط شما مخصوصاً رابطه ی عاطفی یا زندگی مشترک تأثیر می گذارند.
حالا می توانید این پرسشنامه کوتاه را پرکنید و ببینید میزان رضایت شما از رابطه ی فعلی تان چقدر است.
اینجا کلیک کنید: پرسشنامه رضایت از زندگی مشترک
اگر دوست دارید نتایج این پرسشنامه را با مشاور بررسی کنید یا طرحواره هایی که روی رابطه تان تاثیر میگذارند را شناسایی و درمان کنید با ما در ارتباط باشید 09934688114
دیدگاه خود را بنویسید